Bergkristal en amethist zijn chemisch vrijwel identiek. Beide bestaan uit silicium dioxide, beide scoren een 7 op de schaal van Mohs. Toch is de een kleurloos en de ander paars.
Het verschil zit in een minuscule hoeveelheid ijzer en in iets wat miljoenen jaren onder de grond gebeurde. Hieronder het hele verhaal.
IJzer alleen is niet genoeg
Tijdens de groei van het kristal glipt hier en daar een ijzeratoom op de plek waar eigenlijk silicium hoort. Het gaat om verwaarloosbare hoeveelheden, vaak minder dan een honderdste procent.
Op zichzelf levert dat nog geen paars op. IJzer in die positie geeft hooguit een lichtgele of bijna kleurloze tint. Er moet dus iets bijkomen.
Dat extra ingredient is natuurlijke straling. Het omringende gesteente bevat sporen van radioactieve elementen zoals kalium, uranium en thorium. Die zenden over enorme tijdschalen straling uit die het kristal binnendringt.
Wat doet die straling precies?
De straling slaat een elektron los bij het ijzeratoom. Daardoor verandert de elektronische toestand van dat ijzer en ontstaat er een zogeheten kleurcentrum.
Zo'n kleurcentrum absorbeert licht in het geelgroene deel van het spectrum. Wat overblijft en jouw oog bereikt is de rest, en dat leest je hersenen als paars tot violet.
Bijzonder detail: het proces duurt miljoenen jaren omdat de natuurlijke stralingsdosis extreem laag is. Amethist is daarmee letterlijk een steen die zijn kleur langzaam opbouwde.
Waarom is de kleur zelden gelijkmatig?
Kijk goed naar een amethist en je ziet vaak zones. Een diepere paarse kern met een lichtere rand, of strepen die de groeirichting volgen.
Dat komt doordat het ijzer ongelijk verdeeld raakte tijdens de groei. Elke groeilaag nam net een andere hoeveelheid op, afhankelijk van de samenstelling van de vloeistof op dat moment.
Vakmensen noemen die banden kleurzonering. Voor een slijper is dat een uitdaging, want hij moet de steen zo oriënteren dat de diepste kleur zichtbaar blijft in het uiteindelijke sieraad.
Oorbel Edelstenen Medium Oval Amethyst
Waarom verliest amethist kleur in de zon?
Omdat het kleurcentrum niet permanent is. Ultraviolet licht levert genoeg energie om het losgeslagen elektron terug te laten vallen op zijn oude plek.
Daarmee verdwijnt het kleurcentrum en dus de paarse tint. Het proces dat miljoenen jaren kostte draait bij felle zon in maanden gedeeltelijk terug.
Bij dagelijks dragen merk je daar niets van. Het speelt pas bij langdurige, onafgebroken blootstelling, bijvoorbeeld op een zonnige vensterbank.
En warmte?
Warmte werkt sneller en ingrijpender. Rond de 400 tot 500 graden verandert de paarse kleur in geel tot oranjebruin. Dat is precies de reden dat veel citrien op de markt verhitte amethist is.
Verhit je nog verder, dan verschijnt soms een groene tint. Meer daarover lees je in wat green amethyst precies is.
Zulke temperaturen haal je thuis natuurlijk nooit. Het speelt alleen in een atelier of laboratorium.
Waarom verschilt de tint per vindplaats?
De hoeveelheid ijzer en de stralingsdosis verschillen per afzetting. Materiaal uit Zambia staat bekend om een diepe, licht rossige violet. Braziliaanse amethist neigt vaker naar lichter lavendel.
De handel gebruikt daarnaast namen als Deep Russian voor de allerdiepste kwaliteit. Die aanduiding zegt tegenwoordig meer over kleurintensiteit dan over herkomst.
In een kralenarmband zie je die variatie terug per kraal. Bekijk de amethyst collectie en let op hoe de tinten onderling verschillen.
Kralen Ring Facet Roundel Amethyst
Veelgestelde vragen
Ik licht graag een aantal veelgestelde vragen toe:
Is amethist radioactief?
Nee. De straling kwam uit het omringende gesteente en zit niet in de steen zelf. Een amethist sieraad is volstrekt veilig om te dragen.
Waarom is mijn amethist lichter dan verwacht?
Dan bevatte het kristal minder ijzer of kreeg het een lagere stralingsdosis. Lichte lavendel is een natuurlijke variant en niet van mindere kwaliteit.
Bestaat er synthetische amethist?
Ja. In een laboratorium bootst men het proces na door ijzer toe te voegen en het kristal met gammastraling te behandelen. Het resultaat is chemisch identiek aan natuurlijke amethist.
Wat veroorzaakt de kleur bij rozenkwarts dan?
Daar ligt het anders. Rozenkwarts dankt zijn tint aan microscopisch dunne vezels in de steen en niet aan een kleurcentrum.
Kan een verbleekte amethist herstellen?
Niet vanzelf. Een laboratorium herstelt de kleur wel door de steen opnieuw te bestralen, maar dat gebeurt zelden bij sieraden.
Meer weten, of nog vragen? Dan helpen de experts van Sparkling Jewels je graag verder.
